"Hi everyone, you’re all invited to a free concert of the Ateneo Chamber Singers on Thursday, April 12, 7pm, at the Asian Institute of Liturgy and Music. AILM is behind St. Luke’s along E. Rod Ave. We’ll be performing some amazing classic & contemporary stuff from Sweden, Germany, the UK, & the Philippines. See you there."
Ano ang bisa ng buong dasal-awit kundi pagpapatatag sa basehang materyal ng isang pananalig na matagumpay na naisanib sa mga paniniwalang katutubo? Taon-taon, tuwing Mayo, maliban pa sa debosyon sa Sto. Rosaryo buong buwan ng Oktubre, sa iba’t ibang Birhen ng iba’t ibang pangangailangan, at mga Miyerkules at Biyernes ng samotsaring debosyon, tuwing Mayo’y pumipitas nga ng bulaklak, tuwing hapon, o gabi-gabi. Sa aking aklat na Pag-aabang sa Kundiman, hindi ko naiwasang tulaan ang debosyong ito. Nagkabisa rin sa akin, kung gayon, kahit patungo lamang sa inaakala kong malikhaing kritikal na interogasyon. At ito na lamang, sa wakas, bilang wakas, sa ngayon:
BUWAN NG MGA BULAKLAK
Tinawag namin itong libot.
Iniikot ng mga bata ang baryo.
Lagi, nasa likod ako ni Ligaya.
Ang mga bulaklak (santan,
rosas, gumamela, sampagita,
tukod ni san jose, ilang-ilang),
pinanonood marahil ang buwan.
Kahit iniaalay sila sa Birhen—
inaari nila ang buwan. Kanila Ito.
Kami’y walang pakialam.
Kani-kaniyang uwi muli sa bahay.
Ihahatid ko si Ligaya at magpapaalam.
Hindi ko maaari ang buwan.
Ngayon, pinuputol ko
ang mga bulaklak na umangkin sa kaniya.
Sa usapin ng anyo, bagaman walang kaisahan ang tugma at sukat (bunga marahil ng pagsasalin mula sa orihinal na Hiligaynon), mahihiwatigang namamayani ang sukat na wawaluhin gaya ng makikita sa unang saknong. Kahit sa anyo ng mga tulang Tagalog, kontrobersiyal ang pagiging katutubo ng wawaluhin, ayon kay Almario. Bagaman walang duda na katutubo ang tanaga, pinagdududahan ang dalit dahil sa naging apropriyasyon dito ng mga “dalit kay Maria” pagdating ng mga Kastila. Bukod dito, wawaluhin din, hindi pipituhin, ang ginamit sa paghalaw ng iba pang anyong banyaga gaya ng korido. Sinabi ni Lumbera na sikat noong panahon na iyon sa Europa ang octosillabo kaya’t maaaring naipataw sa atin mismong estetika at naging batayan ng malikhaing pahayag sa istruktura ng isang tula.
Bukod sa tugma at sukat, makikita rin sa mismong anyo ng “Flores de Mayo” bilang isang dasal-awit ang pagkakahawig sa panambitan ng mga troubador sa Europa ng Edad Medya na naglilibot sa iba’t ibang manor o lupain at “naniningalang-pugad” sa kanilang sinisinta. Ang ganitong panambitan at papuri ang tataglayin bilang pasintabi-pag-aalay sa Mahal na Birhen sa mga korido, gaya ng panimula sa Ibong Adarna, na gagawing sekular ni Balagtas sa pag-aalay niya kay Selya sa Florante at Laura.
Pagdating sa nilalaman, makikita ang magkahalong relasyong horizontal at vertical ng tinig sa kaniyang kinakausap. Ang ganitong pagbabago-bago ng identidad ng tiyak na kinakausap ang katangian ng multitude ng preokupasyon na nasa kamalayan ng tulang nakapaloob sa diskurso ng pagsasalba. Sa isang banda, makikita ang tinig na horizontal kapag kinakausap ng persona ang mga kapwa “bininyagan” at “devotos,” at inaanyayahan silang magtungo at magpuri kay Maria. Sa kabilang banda, makikita ang tinig na vertical at pataas kapag dumudulog kay Maria at nananawag upang “iligtas” silang mga binyagan mula “sa kaitaasan/ ng trono mong inuupuan.”
Nakaangkla sa diskurso ng Edad Medya ang pagkilala ng persona na nasa kondisyon sila ng “kadiliman” kaya’t panawagan kay Maria na “Inyo kaming ilawan.” Bagaman nagtapat ang una persona tagala sa isang naunang tula na malalampasan ang lahat “may bagyo ma’t may rilim,” kinikilala sa dasal-awit na ito ang pangangailangan ng liwanag “at nang di kami lumihis/ sa larangan ng kabutihan.”
Tigib ng bulaklak ang buong tula, ang flores ng Mayo bilang gitnang buwan, tag-araw sa isang taon, ay flores din ng romanse ng Edad Medya na nilililok kahit sa mga espada ng mandirigma ang mga bulaklak. Narito ang pag-iisa-isa sa “magagandang bulaklak”: rosal, asusena, klabeles, liryo. Ang mga bulaklak “na nagpapasaya/ sa puso ni Maria,” bgaman “higit [siyang] kaibig-ibig/ kaysa mga bulaklak ng Mayo.”
Narito rin ang mga misteryo ng Edad Medya na nag-angat umano kay Birheng Maria samantalang aprokipal ang pagtatangi sa isa pang Maria, kay Magdalena, bilang siyang totoong reyna ng Diyos, ni Hesus, ang siya umanong inilihim ng simbahan, gaya ng popularisasyon ni Dan Brown sa mitong ito, at ikinubli rin sa bulaklak, ang Rosicrucians. [tatapusin]
Gayumpaman, may natatanging anyo ng pagtatanghal, ang dula, kung saan higit na may paghihigpit sa dulas ng posisyon sa pagitan ng manonood at tagaganap. Noong panahon ng kolonyalismong Kastila, bagaman popular ang mga komedya bilang pangunahing atraksiyon sa iba’t ibang pista, pinapatid ng saynete ang pagkabagot sa monotoniya ng himig ng komediya. Malinaw kung gayon ang kamalayang Pilandok na nagpapagana sa isang saynete, bilang halos “intermission number,” gaya ng “La India Elegante y El Negrito Amante” ni Francisco Balagtas. Narito ang kuwento ng pagpapakatotoo ni Kapitan Toming sa harap ng mga kahingian ng iniibig niyang si Menangge.
Usapin pa rin ng identidad ang sentro ng halakhak at siste sa “Sino Ba Kayo?” ni Julian Cruz Balmaseda. Bilang isang dulang katatawanan, nakasentro ito sa mga kawalang-muwang at ibig malaman, isang palaisipan ang sino, na nakaangkla pa rin sa dulog sa kausap: ang kayo sa pamagat ng dula bilang tanda ng kolektibong kaharap o paggalang ay inuuyam naman ng pagwawalambahala ng ba.
Ang kamalayang ito ang patuloy na magbibigay-kulay sa telebisyon at pelikula sa pamamagitan ng mga gaya nina Dolphy, Joey De Leon at AiAi Delas Alas. Halimbawa’y mas tumabo sa takilya ang pagiging nanay ni AiAi sa Ang Tanging Ina kaysa sa bersiyon ni Vilma kay Lea Bustamante sa Bata, Bata Paano Ka Ginawa. Ito rin ang dahilan kung bakit may patuloy na manggagaya sa mga sikat sa lipunan gaya nina GMA, Erap, Cory, Kris, Nora, sa iba’t ibang palabas at sa patuloy na pagdami ng comedy bars sa Metro Manila.
Bagaman malaking kahinaan ang pagiging lalaki lamang ni Pilandok upang maisulong pa ang ganitong uri ng pagsasakasaysayan sa panitikan, maaaring tingnan sa huli ang determinasyon ng kasarian na iyon bilang isang determinasyon (facticity) na hindi matatakasan. Walang walang kasarian na kamalayan. O mas makatotoohanan ang kamalayang may kasarian, basta’t kikilalanin lamang ang limitasyon o hanggahan ng mga pagtatayang magmumula sa kamalayang iyon. Kaya nga, bersiyon lamang ito ayon sa ipinagpapalagay kong kamalayang Pilandok. Kasing-inam din marahil ang bersiyon ng isang kamalayang Tuglibong, o Mariang Makiling, subalit sa sandali ng pagsasalaysay, kailangan ang mga pagpapasya, pagpili, pagsasaisantabi, paghahalaga, paglimot, pag-alala. At sa ngayon nga, heto na lang muna.
II
Maaari kong suriin ang dasal-awit na “Flores de Mayo” bilang anyong pampanitikang hango sa panitikan ng Edad Medya sa Europa sa pamamagitan ng pagsisiyasat sa determinasyon ng anyo, nilalaman at bisa nito. Bukod sa Kastilang pamagat ng dasal-awit na ito, marami pang masasabi ukol sa pagtanggap at pagbuno nito sa impluwensiyang inaampon mula sa Kanluran. [may kasunod]
Sa kontemporanyong nobelang Etsa-puwera ni Jun Cruz Reyes na nagwagi ng unang gantimpala sa Centennial Literary Prize, sinimulan ang naratibo sa kabanatang “Anak ng Usa” tungkol sa lahing usa na pinagmulan ni Rosa. Si Rosa na tatawaging Rosang Kalabaw sa panahon ng mga Amerikano (alalahanin ang “carabao English” ni Velasquez) dahil sa lakas ng kaniyang katawan sa gitna ng iba’t ibang trahedya na dumating sa kanilang angkan ay nagmula kay Oysang na dating usa at naging usa muli bago iniwan ang anak. Kaano-ano si Oysang ni Pilandok? Sinasabing kasaysayan ng mga naisantabi sa lipunan, pagsesentro ba ni Reyes ng kamalayang Pilandok sa kasayaysan ang kaniyang nobela? Mahirap talikuran ang ganitong haka, lalo pa’t papangalanan niya ang tinedyer na pangunahing tagapagsalaysay sa patong-patong na naratibo bilang Rebo (Rebolusyon), na gaya ni Pilandok ay yumayanig sa tinatanggap nang bersiyon ng mga kuwento sa kanilang pamilya. Kaya naman, ihihimutok niya sa pagwawakas ng nobela:
Huwag na huwag malulungkot. Walang dapat tumanggap ng lungkot. Pansarili lamang iyon, huwag magdadamay ng lungkot. Walang makikiramay. Sa pagtawa ka lamang may kasama. Bawal ang kalungkutan, kaya nga yata lahat ng uri ng panlibang ay inimbento na ng syensya at lipunan.
Makikita rin si Rebo at ang kamalayang Pilandok kay John Vladimir Lennon Villalobos o Intoy, ang pangunahing tauhan si trilohiya ng mga koleksiyon ng dagli-maikling kuwento ni Eros Atalia. Sa harap ng mga kaliit-liitang bagay na maaaring punahin at tuligsain sa kontemporanyong lipunan na nagsusumikap maging urbanisado, hindi pinakawawalan ni Atalia ang siste sa pagpapahayag na nakahahalina sa kontemporanyong mambabasa. Ganito rin ang katangian na nag-angat sa bestseller list sa mga aklat ni Bob Ong mula sa ABNKKBSNPLAko?! hanggang sa Stainless Longganisa na sabi niya’y huli na sa kaniyang mga aklat na ilalabas sapagkat tutungo na siya sa higit na “seryosong” pagsusulat. Subalit hindi ba serysoso ang kamalayang Pilandok sa mga tagapagsalaysay sa kaniyang mga aklat? O ang mga hayop sa mini-nobela niyang Alamat ng Gubat?
MAAARING NAMANG IUGAT sa ating mga katutubong ritwal ang tradisyon ng pagtatanghal sa ating bayan. Sa mga ritwal na ito para sa iba’t ibang mahahalagang okasyon na pampamayanan, tulad ng pagtatanim at pag-aani, kasal, ritwal ng kapayapaan, paglilibing, makikita ang pagkaiba sa kombensiyon ng drama sa kanluran kung saan napakalinaw ng hati sa pagitan ng manonood at ng mga tagaganap. Kung tutuusin, ganito pa rin ang gawi sa kasalukuyan sa maraming mga pista at pagdiriwang sa iba’t ibang panig ng bansa kung saan ang mga dumayo upang “manood” sa pagdiriwang ay natagpuan ang kanilang sarili bilang “kalahok” dito. Mula sa mga sayawan sa baryo hanggang sa concert sa Araneta Coliseum, walang makapipigil sa manonood upang makibahagi sa pagtatanghal kahit hindi siya umakyat sa entablado. [may kasunod]
Mabubuhay lamang ang kamalayang Pilandok sa tulang pasalaysay sa pagbubukas ni Lope K. Santos ng posibilidad para sa kontemporanyong paksa/tuligsa sa kaniyang “Ang Pangginggera,” tungkol sa isang babaeng nalulong sa sugal. Subalit pagbubukas itong hindi pinasok ng mga makata. Maaari kayang hakain na ang kawalan ng akomodasyon para sa kamalayang Pilandok ang nagpahina at pumatay nang tuluyan sa tulang pasalaysay? Kahit kinilala bilang rurok ng pagtula sa Tagalog ang Florante at Laura ni Balagtas, hindi ito ang sinundan ng mga kontemporanyong makata. Lirikal, matitipid, mala-bugtong ang kamalayang Pilandok sa tula.
PINAKAMAYAMAN NAMAN ANG tuluyan bilang sityo ng lunsaran para sa kamalayang Pilandok. Bukod sa talagang sa ganitong uri ng anyo nagmumula si Pilandok (sa kuwentong-bayan nga), malinaw na nagsisimula ang posisyon ni Pilandok bilang isang totoong tauhan sa kuwento imbes na simbolo lamang na alegorikal.
Sa isang bersiyon ng kuwento tungkol kay Juan Pusong, matatagpuan ang materyal/ekonomikal na kondisyon ng kahirapan. Wala siyang makain samantalang balitang walang pinagkakaabalahan ang hari kundi maghanap ng isang lorong nagsasalita. Sa harap ng kaniyang napakabatayang pangangailangan para mabuhay, naroon ang luhong materyal ng hari. Dito na pinaglaruan ni Juan Pusong ang hari: tinabunan niya ng lupa ang kaniyang tae at sinabi sa hari na iyon ang kaniyang lorong nagsasalita. Sa isang pagkakataon, nagpanggap siyang prinsipeng nais ipakasal ng hari sa anak nito, at sa isa pa, isang mayamang nakatagpo ng kayamanan sa ilalim ng dagat.
Ito mismong katangian ng pusong para mag-angkop ng iba’t ibang tinig depende sa pangangailangan ng pagkakataon ang nagbigay ng posibilidad sa nobela upang mag-angkop ng kamalayang Pilandok. Salimbayan ng tinig ang isang nobela, kaya’t kahit sa Noli me Tangere ni Rizal, naroon ang mga tauhang mala-Pilandok gaya ni Pilosopong Tasyo na kailangang ituring na baliw upang maging katanggap-tanggap ang kaniyang mga panukala.
Nang lumitaw ang komiks bilang alternatibong sisidlan ng naratibo sa paglaganap ng mga pahayagan sa panahon ng kolonyalismong Amerikano, hindi na nakapagtatakang ang gaya ni Kenkoy ni Antonio Velasquez ang maghawan ng landas bilang bagong Pilandok na samantalang nagpupumilit mag-Ingles sa loob ng sistemang kolonyal ay naipapakilala naman ang isang “carabao English” upang ipamukha ang postkolonyal na appropriation ng wikang banyaga. Susundan siya ng mga tauhang gaya nina Bondying at Gagay sa komiks. [may kasunod]
Sa paglitaw at paglaganap ng sarili nating musikang popular o OPM, magiging tanyag naman ang iba’t ibang novelty songs bilang sisidlan ng kamalayang Pilandok. Nariyan si Yoyoy Villame na aawit sa parodiya-kasaysayan ng “pagkatuklas” ni Magellan sa ating bayan, at halos nag-aarimuhanang magtatagpi-tagpi ng iba’t ibang pananda ng mga establisimiyento umano sa Binondo upang ihimig ang “abuchikik” samantalang nilalansag nito ang orihinal na kabuluhan o saysay ng mga salita. Paseseksihin ng Viva Hot Babes ang novelty ni Villame sa “Bulaklak” na inaagaw ang kawalang-muwang mula sa tanyag na awiting-pambata. Siyempre pa, mamamayani ang kamalayang Pilandok na ito sa iba pang anyo ng OPM maliban sa novelty, gaya ng rap (si Andrew E. na nagsabing “humanap ka ng panget at ibigin mong tunay”), at Pinoy rock (ang Yano na nagpamukhang “alam n’yo, you know, alam n’yo, you know” lang ang paraan ng “ispich ng coñong kongresista”).
Sa tulang pasalaysay naman, kailangan ng maingat na pagsipat sa mga bayani ng epiko bilang lunsaran ng kamalayang Pilandok. Kung tutuusin, sina Aliguyon, Lam-ang, Agyu, Labaw Donggon, ang tuon ng tuligsa ng pusong sa kaniyang naratibo: silang mga ipinagpapalagay na makapangyarihan, mayaman at malakas sa isang lipunan. Kaya naman, hindi makikita nang hayag si Pilandok sa mga epikong ito, imbes ay kailangang siyasatin ang mga guwang sa naratibo upang makita ang posibilidad ng kamalayang tuso at malikhain.
Nasaan ang malikhain kay Aliguyon, halimbawa, na walang ginawa kundi “makaladalanda dalan,” o “naglakad sa landas na madalas tahakin”? Sa kontexto ng epiko, madaling makita ito: iyong mga bahagi ng gubat kung saan patay o wala nang damo sapagkat madalas tapakan ng tao. Sa isang banda, narito ang “pagkatao,” ang “pagiging tao,” na siya lamang maaasahan na gagamit sa mga daang ito. Hindi rito dadaan ang mga hayop. Subalit si Pilandok na dating isa lamang ganap na usa ay walang pagpapahalaga sa “landas na madalas na tahakin.” Mahalaga sa kaniya ang laging pagsinsay, ang pagwawalang-bahala sa mga naitatag na. Kaya ang mga epiko na madalas na nagmumula sa tinig ng uring maharlika ay mahirap kakitaan ng kamalayang Pilandok. Kung ibinabahagi lamang sa pag-awit ng epiko ang buhay ng mga indibidwal na tumahak sa mga inaasahang landas, walang puwang ang gaya ni Pilandok na kakatha ng sarili niyang landas.
Dahil sa maharlikang oryentasyon na ito ng epiko na bukal ng katutubo nating tulang pasalaysay, halos ganito rin ang magiging sistematikong pagbura sa kamalayang Pilandok sa mga anyo ng tulang pasalaysay sa panahon ng kolonyalismong Kastila: ang pasyon, awit, at korido. Nang magsulat din si Jose Corazon de Jesus ng mga tulang pasalaysay sa panahon ng kolonyalismong Amerikano, gaya ng “Sa Dakong Silangan,” taglay pa rin ang halos kontra-Pilandok na sensibilidad sa kaniyang akda. [may kasunod]
Nag-aabang ng tugon mula sa kaharap ang kamalayang Pilandok kaysa simpleng tagapaghatid lamang ng impormasyon, kaya mas bibigkasin niya ang “Quinain na,t, naobos/ Naboboo pang lobos,” kaysa “Ang natatakot sa ahas/ Huwag lalakad sa gubat.” Gaya ng bugtong tungkol sa buwan, lalong nabubuo o nagiging ganap ang kamalayang Pilandok sa mismong paglubos/pag-ubos sa posibilidad nito sa harap ng bawat pakikiharap bilang interogasyon. Bukod dito, mapanukat sa talas ng pag-iisip ng kaharap ang bugtong, isang katangian ng kamalayang Pilandok na umuusig sa kapangyarihan ng tagapakinig upang lumikha ng kahulugan at kabuluhan.
Ito ang tradisyong kikilalanin ni German V. Gervacio sa kaniyang “101 Bugtong” upang igiit na hindi kailangang mamatay ang bugtong sa harap ng nagbabagong lipunan na pinaiikot ng teknolohiya at urbanisasyon. Dahil sa kaniya kaya magiging palaisipan kahit ang mouse ng computer (“Dagang dinakma-dakma,/ Doon at doon din iginagala”) o ang FX (“Tatlo sa ulo, apat sa tiyan,/ Sa puwitan, mga tuhod nag-uumpugan”). Mapandama ang kamalayang Pilandok, isang talas ng pandama na may kakayahang makita ang isang bagay bilang iba pang bagay.
Maisasalin ang siste ng palaisipan sa bugtong sa panunuyong nagaganap sa ilang awiting-bayan. Sa ambahan ng mga Mangyan, sa harana ng mga Cebuano, o sa laji ng mga Ivatan, kailangang magawang tugunin ng mga lalaki ang matalinghagang pahayag/pag-awit ng mga babae. Sapagkat isang palaisipan kahit ang pag-ibig, kailangang magmistulang Pilandok ang mangingibig upang mahulog sa patibong o bitag ng kaniyang mga salita ang nililiyag, upang hindi siya umuwing, sabi nga’y, luhaan.
Sa iba pang anyo ng awiting-bayan, gaya ng tagay ng mga Bisaya, kailangang makasabay ng nakikipag-inuman sa bilis ng kaniyang mga kasama sa paghahabi ng mga salita samantalang tumatagay. Inom lang nang inom, at tuloy lang nang tuloy ang salitaan. Hindi baleng “walang isang salita,” basta’t “mayroong sinasabi.”
Samantala, ang sensibilidad na ito ang matatagpuan sa mga akda ng kontemporanyong makata na lumihis sa madamdamin at naglulunoy sa sentimentalismo o radikalismo ng ilang makatang tradisyonal at moderno. Natatangi ang burgis na atakeng-burgis sa mga “dunung-dunungan” ni Rolando S. Tinio, o ang “pakikipagsapalaran” ng mga Juan de la Cruz sa mga tula ni Jose F. Lacaba, o ang bokadura sa mga experimentasyon ni Vim Nadera, o sa mga palaisipang “istambay” ni Yol Jamendang. Sa Ingles, halos penomenal ang “jolography” ng karanasan ni Paolo Manalo. [sundan]
Ito ang sagot ko sa test ni Ma’am Chari sa PP 330. Sige, hindi na ako magbibigay ng disclaimer.
I
SA PAGBABALIK SA ating mga kuwentong-bayan, matingkad ang katauhan ng mga pusong na nasa gitna ng mga aksiyong umuusig sa representasyon ng kapangyarihan sa salaysay. Naroon sila bilang impetus ng mga naratibong hindi makakatha kung walang elemento ng pagkabagot sa mukhang paulit-ulit na siklo ng buhay na karaniwan, o pagkainis sa namamayaning istruktura ng dominasyon na sumisikil sa kanilang kalayaan. Sa pamamagitan ng mga pusong, lumilinaw ang bisa ng kuwentong-bayan bilang sityo ng malikhaing pagpapalaya sa kamalayang katutubo.
Isa sa pinakamakukulay na siste ng katutubong salaysay ang matatagpuan sa mga kuwentong Pilandok. Bilang pusong, matatagpuan kay Pilandok ang mapaglarong imahinasyon na nakatuon sa posibilidad ng manipulasyon sa (ma)kapangyarihan. Nagmimistula siyang bayani ng pakikipagsapalaran na siya ang nagpapasimula at kumakatha. Mahalagang katangian ang hindi niya pagkapanatag sa kasalukuyang kondisyon, gaano man kapayapa o katiwasay ang kalagayang iyon. Sa maraming pagkakataon, bunga ito ng simpleng pagkainip: katibayan na naitutulak ang ilang kuwento mula sa pagnanasang basagin ang pagkainip. Ang nilalaman ng mismong kuwentong Pilandok, kung gayon, ay maaaring magsilbing salamin ng kondisyon ng mismong madlang tagatanggap sa kaniyang kuwento. Pilandok din ang tagapagsalaysay ng kuwentong-bayan na nililinang ang yaman ng haraya upang makawala sa nakababagot na kasalukuyan.
Subalit hindi eskapista ang “pagkawalang” ito ng mga pusong na tagapagsalaysay din. Kritikal sa pagkawala na ito ang nauna nang pagkilala, pagharap at pag-uusig sa kanilang kasalukuyan na kumondisyon sa mismong posisyon nila.
Sa pamamagitan nito, nagkakahugis ang isang posibilidad ng estetika, o pagsipat sa kung ano ang maganda sa produksiyon, reproduksiyon at/o diseminasyon ng anumang katha o texto na bahagi ng itinuturing na kasaysayan ng panitikan at kulturang Pilipino. Sa kombensiyonal na paghahati-hati ng ating kasaysayan, makikita ang pagkahubog ng tatawagin kong “kamalayang Pilandok” sa nilalaman ng ilan sa mga pangunahing akdang pampanitikan at kultural: palaisip, tuso, mapanimbang, malikhain.
Mula sa Panahong Prekolonyal hanggang sa Panahong Kontemporanyo, tatlong anyo ang namamayani sa pampanitikang pagkatha ng estetika, o anumang texto/textualisasyon na gumagamit ng wika: tula, tuluyan at pagtatanghal. Gagamitin ang paghahating ito batay sa anyo upang suysuyin ang manipestasyon ng kamalayang Pilandok sa kasaysayan ng ating panitikan at kultura.
MASASABING DALAWA ANG pangunahing hati ng tula: ang lirikal, at ang pasalaysay. Iniuugat ni Bienvenido Lumbera ang tradisyon ng pagtulang lirikal ng mga Tagalog sa bugtong at salawikain. Sa dalawang anyong ito, higit na manipestasyon ng kamalayang Pilandok ang bugtong bilang isang palaisipan: isang misteryo na kailangang tuklasin ang daigdig para kay Pilandok, kaysa isang aral na dapat paghugutan ng batas ng buhay, gaya ng ibig pagtibayin ng mga salawikain bilang pilosopiyang prekolonyal. [sundan]
Mula 1 PM hanggang pasado alas-5 ng hapon, nasa FC ako sa UP para sagutan ang dalawang tanong na ito sa finals namin sa PP 330 (Panitikang Bayan ng Pilipinas), sa ilalim ni Ma’am Chari Lucero. At hindi pa ako nag-aalmusal o nag-uumagahan. Akala ko kasi, maximum of 2 hours lang ang exam. Sabi nga ni Alma (o Melanie?), "you can never can tell." So, heto ang mga tanong. Buti, p’wedeng gumamit ng laptop. Ipopost ko rin ang sagot ko sa susunod.
I. Bumuo ng diskurso ni Pilandok bilang konseptwal na balangkas at estetika upang talakayin ang kasaysayan ng panitikan at kulturang Pilipino. Gamitin ang diskursong ito sa pagsuri ng bawat panahon ng ating kasaysayan (ayon sa kumbensyonal na paghahati-hati ng ating kasaysayan).
Maaaring gamitin ang mga sangkap ng mga kuwentong bayan hinggil kay Pilandok bilang metapora/trope ng mga tauhan at tema sa panitikan at kulturang Pilipino, ngunit hindi kailangang ilimita dito.
Magbigay ng mga partikular na akda o penomenon bilang kongkretong halimbawa at patibay sa iyong mga pahayag.
II. Suriin ang sumusunod na teksto ng dasal-awit na "Flores de Mayo" (mula sa Siday ni C. Villareal bilang anyong pampanitikang hango sa panitikan ng Edad Medya sa Europa.
